Učešće na okruglom stolu o Nacrtu zakona o kulturi, 7.9.2026. Cetinje

Tatjana Rajić iz Expeditio učestvovala je 7. septembra na okruglom stolu u Ministarstvu kulture i medija, posvećenom Nacrtu zakona o kulturi. U svom izlaganju govorila je prevashodno o položaju nezavisne kulturne scene u Crnoj Gori i ukazala na ključne probleme koje Nacrt zakona, prema mišljenju Expeditio, ne rješava na način da donosi bržu i temeljniju promjenu njenog položaja.

Primjedbe, predlozi i sugestije NVO Expeditio na Nacrt zakona o kulturi (septembar 2026)

Predstavnica Expeditio je naglasila da se novi Nacrt zakona ne može posmatrati izolovano, već u kontinuitetu sa gotovo 15 godina primjene važećeg Zakona o kulturi. Nakon skoro 15 godina u kojima je nezavisna kulturna scena u neravnopravnom položaju u odnosu na druge aktere u kulturi, od novog Zakona o kulturi očekujemo više od formalnog prepoznavanja i novog čekanja na uređivanje statusa „udruženja u kulturi“ podzakonskim aktima.

Ukazala je na kontradikciju između člana 78, kojim se prepoznaju „udruženja u kulturi“ i predviđa njihov upis u Registar udruženja u kulturi (podzakonskim aktima, naknadno), i člana 83, kojim se nevladinim organizacijama ograničava pristup konkursima i javnim pozivima za finansiranje kulturnih projekata.

Prva, dakle, i najvažnija primjedba Expeditio odnosi se na član 83 Nacrta zakona.

Predloženo rješenje predviđa da nevladine organizacije nemaju pravo učešća na konkursima i javnim pozivima Ministarstva (što se prepisuje iz člana 71 važećeg zakona i njegov je najproblematičniji član sa aspekta kulturne scene), ali ni na konkursima nadležnih organa lokalne uprave (što se dodaje, kao novo ograničenje, Nacrtom novog zakona).

Expeditio smatra da je takvo rješenje neprihvatljivo jer se javni novac namijenjen kulturi treba dodjeljivati na osnovu kvaliteta programa, iskustva, referenci, rezultata i doprinosa javnom interesu, a ne na osnovu pravnog oblika organizacije.

Expeditio zato traži da se iz člana 83 uklone odredbe kojima se NVO isključuju iz nacionalnih i lokalnih konkursa.

Druga primjedba odnosi se na član 80, odnosno na ograničenje prema kojem se projekat ili program može sufinansirati najviše do 50%.

Iako takvo pravilo formalno važi jednako za sve, uslovi nisu jednaki za različite aktere u kulturi.

Javne ustanove imaju institucionalno finansiranje, infrastrukturu i zaposlene, dok organizacije nezavisne kulturne scene uglavnom funkcionišu projektno i konkursi su im često primarni, a nekada i jedini izvor finansiranja.

Zbog toga Expeditio smatra da formalno isti uslov ne znači i stvarno jednak položaj.

Za projekte i programe nezavisne kulturne scene i organizacija civilnog društva predloženo je omogućavanje javnog sufinansiranja do 90%.

Treća primjedba odnosi se na strateško planiranje kulturnog razvoja.

Expeditio smatra problematičnim brisanje Nacionalnog programa razvoja kulture i opštinskih programa razvoja kulture kao ključnih strateških instrumenata.

Nacrt zakona predviđa da Vlada utvrđuje pravce razvoja, prioritete i ciljeve javnog interesa u kulturi, dok bi lokalna vlast isto činila na lokalnom nivou.

Za Expeditio se ovdje otvara suštinsko pitanje: Ko definiše javni interes u kulturi? Političari ili kulturni akteri.

Kulturna politika, smatra Expeditio, treba da počiva na participativnom procesu u kojem učestvuju umjetnici, stručnjaci, organizacije civilnog društva, neformalne inicijative, lokalne zajednice i građani/ke.

Expeditio predlaže da Vlada usvaja Nacionalni program razvoja kulture nakon participativnog procesa, dok bi lokalne skupštine usvajale lokalne programe razvoja kulture, u skladu sa nacionalnim okvirom i potrebama lokalne zajednice.

Predstavnici Ministarstva su pojasnili da se ova stavka definiše drugim zakonom, ali smo mi mišljenja da strateško planiranje na nacionalnom i lokalnom nivou, treba da bude pomenuto kao instrument planiranja u kulturi i u ovom zakonu, jer to trenutno nije jasno.

Ovakav pristup je, kako je naglašeno, u skladu sa pravcima reforme prepoznatim u Analizi primjene i potrebe inoviranja zakona o kulturi, koju je naručilo Ministarstvo kulture i medija, a usvojila Vlada, a koji uključuju participaciju, decentralizaciju, transparentnost i partnersku ulogu države.

Na kraju izlaganja Tatjana Rajić je sažela stavove Expeditio kroz tri osnovna zahtjeva:

1. Ravnopravan pristup NVO javnim konkursima na nacionalnom i lokalnom nivou (brisanje ograničenja iz člana 83)
2. Model finansiranja koji uvažava specifičan položaj nezavisne kulturne scene i činjenicu da ona nema institucionalno finansiranje (član 80)
3. Jasno naglašavanje strateškog planiranja kao instrumenta za definisanje kulturne politike na lokalnom i nacionalnom nivou

Za Expeditio, novi Zakon o kulturi treba da bude prilika da se riješe problemi koji su obilježili prethodnih gotovo 15 godina, a ne da se oni reprodukuju u novom zakonskom okviru.

Ključno pitanje nije samo da li dobijamo novi zakon, već da li njime zaista mijenjamo odnos prema nezavisnoj kulturnoj sceni.