EXPEDITIO | Centar za održivi prostorni razvoj, Kotor
NVO Expeditio pripremila je primjedbe, predloge i sugestije na Nacrt zakona o kulturi, sa posebnim fokusom na položaj nezavisne kulturne scene u sistemu kulturne politike i javnog finansiranja.
U dostavljenim primjedbama posebno je ukazano na problematično rješenje iz člana 83 Nacrta zakona, kojim se nevladinim organizacijama uskraćuje pravo učešća na konkursima i javnim pozivima Ministarstva kulture i medija, kao i nadležnih organa lokalne uprave. Važno je ukazati da slična odredba već postoji u važećem Zakonu o kulturi, i to u članu 71, koji je čak manje restriktivan od predloženog člana 83 Nacrta. Upravo primjena tog rješenja tokom prethodnih godina jedan je od faktora koji je značajno doprinio danas katastrofalnom stanju nezavisne kulturne scene u Crnoj Gori – njenoj izraženoj institucionalnoj i finansijskoj nestabilnosti, ograničenim ljudskim kapacitetima i nedostatku stabilnih izvora finansiranja. Umjesto da se ovo iskustvo uzme kao razlog za promjenu postojećeg modela, Nacrt zakona praktično reprodukuje isto ograničenje i dodatno ga proširuje i na konkurse nadležnih organa lokalne uprave.
Expeditio traži da se ova zabrana izbriše i da se NVO omogući ravnopravno učešće na javnim konkursima, uz vrednovanje kvaliteta programa, referenci, iskustva i doprinosa javnom interesu, a ne pravnog oblika organizacije.
Ovakvo zakonsko rješenje dodatno produbljuje već izraženu finansijsku i institucionalnu nestabilnost nezavisne kulturne scene. Istovremeno, u suprotnosti je sa preporukama dokumenta „Analiza primjene i potrebe inoviranja Zakona o kulturi“, koji je naručilo Ministarstvo kulture i medija, a usvojila Vlada Crne Gore. Ovaj dokument prepoznaje potrebu za formalnim priznavanjem uloge civilnog društva i stvaranjem jasnog i podsticajnog okvira za njegovo finansiranje i razvoj.
Posebno se ukazuje i na kontradiktornost između člana 78, koji predviđa mogućnost upisa NVO u Registar udruženja u kulturi (što tek treba da bude predmet daljeg uređivanja kroz podzakonska akta), i člana 83, kojim se tim organizacijama istovremeno uskraćuje pristup ključnim mehanizmima javnog finansiranja. Smatramo da status i prava organizacija civilnog društva moraju biti jasno i nedvosmisleno uređeni zakonom, bez dodatnih administrativnih prepreka i odlaganja njihovog stvarnog položaja za naknadno uređivanje.
U konačnici, novi Zakon o kulturi treba da doprinese ravnopravnijem, transparentnijem i participativnijem sistemu kulturne politike, umjesto da dodatno ograničava prostor za djelovanje nezavisne kulturne scene.
Expeditio takođe traži da se preispita ograničenje sufinansiranja projekata i programa na najviše 50% ukupne vrijednosti. Imajući u vidu da organizacije nezavisne kulturne scene uglavnom nemaju stabilno institucionalno finansiranje, predlažemo mogućnost sufinansiranja iz javnih sredstava do 90% ukupne vrijednosti projekta ili programa. U suprotnom, formalno jednak uslov za sve aktere u praksi stavlja organizacije civilnog društva u neravnopravan položaj u odnosu na javne ustanove koje imaju obezbijeđeno osnovno budžetsko finansiranje, a NVO zavise isključivo od konkursa tj. projektnog finansiranja.
Treća grupa primjedbi odnosi se na strateško planiranje kulturnog razvoja. Expeditio smatra da Nacionalni program razvoja kulture i opštinski programi razvoja kulture treba da ostanu osnovni instrumenti za utvrđivanje pravaca razvoja, prioriteta i ciljeva kulturne politike. Njihovo ukidanje, uz neposredno utvrđivanje prioriteta od strane izvršne vlasti, može otvoriti prostor za centralizaciju i politizaciju kulturne politike, što predstavlja korak unazad na evropskom putu Crne Gore.
Kliknite da preuzmete: Primjedbe, predlozi i sugestije NVO Expeditio na Nacrt zakona o kulturi (septembar 2026)
